Giữ nghề trong nhịp sống đô thị

Giữa tốc độ đô thị hóa nhanh của Thủ đô, Vạn Phúc vẫn giữ được những dấu ấn đặc trưng của một làng nghề truyền thống. Những con phố mang tên nghề, những cửa hàng lụa nối tiếp nhau, các xưởng dệt và không gian sinh hoạt cộng đồng tạo nên một diện mạo vừa quen thuộc của làng quê Bắc Bộ, vừa mang nhịp sống năng động của một đô thị đang phát triển.

Nằm bên sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 10 km về phía Tây Nam, Vạn Phúc được biết đến là một trong những địa danh tiêu biểu của nghề dệt lụa Việt Nam. Qua hơn một thiên niên kỷ, nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một không gian văn hóa nghề đặc trưng của vùng đất.

Theo hồ sơ thuyết minh của UBND phường Hà Đông, hiện làng nghề có hơn 4.000 hộ dân với khoảng 14.620 nhân khẩu. Không gian bảo tồn và phát triển làng nghề được quy hoạch trên diện tích 54,68 ha, theo định hướng kết hợp bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch văn hóa.

Lịch sử nghề dệt ở Vạn Phúc gắn với truyền thuyết về Ả Lã Đê Nương, người được nhân dân tôn làm Thành hoàng làng và Tổ nghề dệt lụa. Theo thần phả, vào khoảng giữa thế kỷ IX, bà truyền dạy cho người dân kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa. Từ đó, nghề dệt từng bước trở thành một phần quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa của cộng đồng nơi đây.

Giá trị của lụa Vạn Phúc không chỉ được ghi nhận trong phạm vi làng nghề. Từ đầu thế kỷ XX, sản phẩm của Vạn Phúc đã xuất hiện tại các hội chợ ở Marseille và Paris của Pháp, qua đó góp phần đưa sản phẩm thủ công truyền thống của Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế.

Qua thời gian, nghề dệt đứng trước nhiều thay đổi của thị trường và phương thức sản xuất. Tuy vậy, những người làm nghề ở Vạn Phúc vẫn tìm cách thích ứng, cải tiến mẫu mã, chất liệu, phương thức sản xuất nhưng giữ lại những kỹ thuật cốt lõi làm nên đặc trưng của lụa truyền thống.

Những nỗ lực đó góp phần tạo nên vị thế của Vạn Phúc trong hệ thống làng nghề của Hà Nội. Làng nghề được công nhận là Làng nghề truyền thống dệt lụa tơ tằm năm 2001; lụa Vạn Phúc được trao danh hiệu Thương hiệu vàng Thăng Long năm 2011. Năm 2023, nghề dệt lụa được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đầu năm 2025, Vạn Phúc cùng một làng nghề khác của Việt Nam trở thành những thành viên đầu tiên của Việt Nam gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới (World Crafts Council). Đây là dấu mốc cho thấy giá trị của nghề dệt Vạn Phúc không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở tri thức nghề, kỹ thuật thủ công và không gian văn hóa được cộng đồng gìn giữ.

Điểm khác biệt của Vạn Phúc so với một điểm bán sản phẩm thủ công thông thường nằm ở chỗ du khách có thể tiếp cận cả một không gian nghề. Tại đây, sản phẩm lụa, người thợ, khung cửi, xưởng sản xuất, phố nghề, di tích và đời sống cộng đồng cùng tạo nên một chuỗi trải nghiệm.

Theo hồ sơ thuyết minh của UBND phường Hà Đông, Phố Lụa Vạn Phúc hiện có hơn 150 gian hàng và khu chợ lụa chuyên giới thiệu, quảng bá, tiêu thụ sản phẩm của làng nghề. Bên cạnh những không gian thương mại, làng vẫn lưu giữ các yếu tố của không gian làng cổ như cây đa, giếng nước, sân đình.

Sự đan xen giữa không gian sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt truyền thống tạo cho Vạn Phúc một lợi thế đặc biệt trong phát triển du lịch làng nghề. Du khách đến đây không chỉ mua một chiếc khăn, tấm vải hay sản phẩm thời trang, mà còn có thể tìm hiểu câu chuyện phía sau sản phẩm.

Tại Trung tâm Bảo tồn và Phát triển lụa Vạn Phúc, lịch sử nghề dệt và những sản phẩm truyền thống được giới thiệu, trưng bày. Trong các cơ sở sản xuất, du khách có thể quan sát từng công đoạn của nghề, từ mắc sợi, dệt vải đến hoàn thiện sản phẩm.

Cách tổ chức trải nghiệm này có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo tồn nghề. Bởi khi du khách được trực tiếp nhìn thấy sự công phu của từng công đoạn, giá trị của sản phẩm không còn được đánh giá đơn thuần qua chất liệu hay giá bán. Đằng sau mỗi tấm lụa là kỹ năng, thời gian, kinh nghiệm và tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Một hướng tiếp cận khác đang được thể hiện qua hoạt động của Hợp tác xã Vụn Art. Từ những mảnh lụa vụn tưởng như không còn giá trị sử dụng, các sản phẩm nghệ thuật được tạo ra, vừa mở rộng giá trị sử dụng của nguyên liệu, vừa tạo việc làm cho người khuyết tật.

Câu chuyện này cho thấy nghề truyền thống hoàn toàn có thể bước vào đời sống đương đại bằng những cách thức mới. Khi sáng tạo được kết nối với nghề thủ công, những vật liệu tưởng như bỏ đi có thể trở thành sản phẩm mới, đồng thời truyền tải thông điệp về tính bao trùm và phát triển bền vững.

Tăng thu hút khách nhưng không mất đi bản sắc làng nghề

Bên cạnh nghề dệt, hệ thống di tích lịch sử - văn hóa cũng là một phần quan trọng trong cấu trúc điểm đến. Đình Vạn Phúc, nơi thờ Tổ nghề Ả Lã Đê Nương, cùng chùa Vạn Phúc và các lễ hội truyền thống góp phần tạo thêm chiều sâu văn hóa cho hành trình khám phá làng nghề.

Như vậy, tài nguyên du lịch của Vạn Phúc không chỉ nằm trong những cửa hàng bán lụa. Đó là tổng hòa của nghề, sản phẩm, con người, di tích, lễ hội, kiến trúc, không gian làng và những câu chuyện văn hóa được truyền lại qua thời gian.

Việc được Hà Nội công nhận là điểm du lịch tạo thêm cơ sở để Vạn Phúc tổ chức lại và nâng cao chất lượng hoạt động du lịch. Thách thức đặt ra là làm thế nào để lượng khách tăng lên nhưng không làm mất đi bản sắc vốn có của làng nghề; phát triển dịch vụ nhưng vẫn bảo đảm nghề truyền thống tiếp tục được duy trì trong đời sống cộng đồng.

Đây cũng là vấn đề đặt ra đối với nhiều làng nghề truyền thống trong quá trình đô thị hóa. Nếu chỉ phát triển hoạt động thương mại, làng nghề có nguy cơ trở thành một khu phố kinh doanh sản phẩm thủ công. Ngược lại, nếu bảo tồn mà thiếu kết nối với thị trường và nhu cầu trải nghiệm mới, nghề truyền thống khó tạo ra nguồn sinh kế đủ hấp dẫn để thu hút thế hệ trẻ tiếp nối.

Với Vạn Phúc, du lịch có thể trở thành cầu nối giữa hai yêu cầu đó.

Một mặt, du lịch tạo thêm thị trường cho sản phẩm lụa, mở rộng cơ hội tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm. Mặt khác, nhu cầu trải nghiệm của du khách buộc các cơ sở sản xuất phải chú trọng hơn đến chất lượng, câu chuyện sản phẩm, không gian trưng bày và cách thức giới thiệu nghề.

Định hướng của địa phương vì vậy cần hướng tới xây dựng các sản phẩm du lịch có chiều sâu, thay vì chỉ dừng ở tham quan và mua sắm. Các chương trình trải nghiệm dệt lụa, tìm hiểu kỹ thuật nghề, gặp gỡ nghệ nhân, tham quan không gian sản xuất, khám phá di tích và tìm hiểu đời sống cộng đồng có thể trở thành những mắt xích trong chuỗi sản phẩm du lịch đặc trưng của Vạn Phúc.

Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quảng bá và xúc tiến du lịch cũng mở ra khả năng đưa hình ảnh làng nghề tiếp cận rộng hơn với du khách trong nước và quốc tế. Những câu chuyện về nghề, nghệ nhân và sản phẩm có thể được kể bằng nhiều hình thức mới, từ nền tảng số đến các sản phẩm truyền thông trực quan.

Trong quá trình này, chuyển đổi số không nên chỉ được nhìn nhận như công cụ quảng bá. Nếu được triển khai đồng bộ, đây còn có thể trở thành phương thức kết nối sản phẩm làng nghề với thị trường, hỗ trợ truy xuất thông tin, giới thiệu nguồn gốc sản phẩm và nâng cao nhận diện thương hiệu lụa Vạn Phúc.

Trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội, các làng nghề truyền thống được xem là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra những giá trị kinh tế mới. Vạn Phúc có nhiều điều kiện để phát huy lợi thế này bởi nơi đây hội tụ cả nghề truyền thống, thương hiệu, nghệ nhân, không gian văn hóa và cộng đồng dân cư.

Khi nghề dệt được kết nối với thiết kế, thời trang, du lịch, thương mại điện tử và các hoạt động sáng tạo, giá trị của sản phẩm có thể được mở rộng. Một tấm lụa khi ấy không chỉ được định giá bằng nguyên liệu và công lao động, mà còn bằng câu chuyện về lịch sử, kỹ thuật, văn hóa và con người tạo ra nó.

Đây cũng là hướng để nghề truyền thống có thêm cơ hội tiếp cận thế hệ trẻ. Nếu những kỹ thuật thủ công được đưa vào các sản phẩm phù hợp với đời sống hiện đại, nghề dệt có thể tiếp tục tạo ra giá trị mới thay vì chỉ tồn tại như một ký ức của quá khứ.

Việc công nhận Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc là điểm du lịch vì thế không đơn thuần là bổ sung thêm một địa danh vào hệ thống điểm đến của Hà Nội. Quan trọng hơn, đây là cơ hội để địa phương tổ chức lại các nguồn lực sẵn có, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, đồng thời tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ nghề.

Để cơ hội ấy trở thành giá trị lâu dài, phát triển du lịch cần đi cùng bảo tồn không gian làng nghề, duy trì hoạt động sản xuất và bảo đảm lợi ích của người dân. Khi cộng đồng trực tiếp được hưởng lợi từ nghề và du lịch, việc bảo tồn mới có thể trở thành một nhu cầu tự thân, thay vì chỉ là nhiệm vụ được đặt ra từ bên ngoài.

Hơn một nghìn năm đã trôi qua kể từ khi nghề dệt được truyền lại trên vùng đất Vạn Phúc. Những sợi tơ ngày hôm nay vẫn tiếp tục được kéo qua khung cửi, nhưng câu chuyện về nghề đã bước sang một chặng đường mới.

Từ một làng nghề truyền thống, Vạn Phúc đang đứng trước cơ hội trở thành không gian trải nghiệm văn hóa, nơi nghề thủ công được bảo tồn đồng thời tạo ra sinh kế và giá trị kinh tế mới. Nếu khai thác hợp lý, du lịch sẽ không làm lu mờ nghề dệt mà ngược lại, có thể trở thành động lực để những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.

Bởi vậy, hành trình mới của Vạn Phúc không chỉ là hành trình đón khách. Đó còn là hành trình để những giá trị được tạo nên từ bàn tay người thợ tiếp tục được gìn giữ, sáng tạo và lan tỏa, để mỗi tấm lụa mang theo không chỉ vẻ đẹp của chất liệu mà còn cả câu chuyện về một vùng đất, một nghề thủ công và sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam.