Gỡ điểm nghẽn vốn, nâng năng lực hợp tác xã

TP. Hồ Chí Minh đang chuyển từ tư duy phát triển nông nghiệp dựa nhiều vào quy mô diện tích sang chú trọng công nghệ, liên kết chuỗi và các dịch vụ dùng chung. Đây là yêu cầu phù hợp với thực tế quỹ đất sản xuất ngày càng hạn chế, trong khi nhu cầu tiêu thụ thực phẩm của đô thị rất lớn.

Tại hội thảo ngày 17/9/2026, Sở NN&MT TP. Hồ Chí Minh lấy ý kiến đối với Đề án phát triển kinh tế tập thể, liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm trong nông nghiệp đến năm 2030, cùng Đề án cơ giới nông nghiệp và chế biến, bảo quản nông sản giai đoạn 2026-2030.

Theo ông Nguyễn Văn Đa, Phó Giám đốc Sở NN&MT TP. Hồ Chí Minh, nhu cầu tiêu thụ thực phẩm của thành phố rất lớn, trong khi quỹ đất sản xuất ngày càng hạn chế. Vì vậy, nông nghiệp TP. HCM không thể tiếp tục dựa vào phương thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Định hướng được đặt ra là, lựa chọn những HTX có tiềm năng để xây dựng mô hình điểm, gắn với vùng nguyên liệu, khâu sau thu hoạch, bao tiêu, logistics và phân phối.

Theo Sở NN&MT, đến tháng 7/2026, TP. Hồ Chí Minh có 429 HTX nông nghiệp đăng ký; trong đó 319 HTX đang hoạt động và 110 HTX tạm thời ngừng hoạt động, chờ giải thể.

Khảo sát 148 HTX tiêu biểu cho thấy, 23,5% có vốn kinh doanh dưới 1 tỷ đồng; 45,4% có vốn từ 1-5 tỷ đồng; 18,5% từ 5-10 tỷ đồng và 12,6% trên 10 tỷ đồng. Cơ cấu này cho thấy, quy mô vốn của phần lớn HTX còn hạn chế so với yêu cầu đầu tư để tổ chức sản xuất và tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Quy mô vốn hạn chế kéo theo nhiều hệ lụy. HTX khó đầu tư đồng bộ máy móc, nhà xưởng, kho bảo quản, sơ chế, chế biến, công nghệ và vùng nguyên liệu; đồng thời thiếu vốn lưu động để thu mua, dự trữ hàng hóa và đáp ứng các đơn hàng lớn. Vì vậy, bài toán đặt ra không đơn thuần là bổ sung vốn, mà là nâng khả năng hấp thụ và chuyển hóa nguồn vốn thành năng lực sản xuất - kinh doanh.

Nếu HTX thiếu phương án kinh doanh, thiếu thị trường và thiếu năng lực quản trị, việc bổ sung vốn chưa chắc tạo ra hiệu quả bền vững. Ngược lại, một HTX có vùng nguyên liệu ổn định, có thị trường, có đội ngũ quản trị và có phương án đầu tư rõ ràng có thể biến một khoản hỗ trợ thành năng lực mới.

Vì vậy, chính sách hỗ trợ cần trả lời câu hỏi HTX đang vướng ở đâu: Vốn đầu tư, vốn lưu động, máy móc, kho lạnh, công nghệ, tiêu chuẩn, thương hiệu hay đầu ra. Hỗ trợ đúng điểm nghẽn sẽ có ý nghĩa hơn hỗ trợ dàn trải.

Tăng cường liên kết, nâng cao giá trị trong chuỗi

Trong mô hình nông nghiệp hiện đại, HTX không chỉ là nơi tập hợp nông dân mà cần trở thành tổ chức có khả năng điều phối sản xuất. Từ cung ứng giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức vùng nguyên liệu đến kiểm soát chất lượng, thu hoạch và kết nối tiêu thụ, HTX phải có vai trò rõ ràng trong chuỗi.

Ở phía doanh nghiệp, các khâu như chế biến sâu, logistics, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường có thể được tổ chức theo năng lực chuyên môn. Người nông dân là chủ thể trực tiếp sản xuất. Mối liên kết nông dân - HTX - doanh nghiệp chỉ bền vững khi trách nhiệm, lợi ích và rủi ro của từng bên được xác định rõ.

Một hợp đồng liên kết có ý nghĩa khi các bên biết rõ mình sản xuất gì, theo tiêu chuẩn nào, sản lượng bao nhiêu, giá và phương thức thanh toán ra sao. Khi thị trường biến động, cơ chế chia sẻ rủi ro cũng cần được tính đến.

Liên kết không nên chỉ dừng ở lễ ký kết hoặc bản ghi nhớ. Điều quan trọng là hợp đồng có thể vận hành trong thực tế, có cơ chế kiểm soát chất lượng, giao nhận, thanh toán và xử lý khi một bên không thực hiện đúng cam kết.

Cùng với liên kết sản xuất, chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một công cụ nâng cao năng lực quản trị của HTX. Chuyển đổi số trong HTX không chỉ là đưa sản phẩm lên mạng xã hội hay sàn thương mại điện tử. Giá trị lớn hơn nằm ở việc số hóa vùng nguyên liệu, nhật ký sản xuất, vật tư, sản lượng, chất lượng, đơn hàng và khách hàng.

Khi dữ liệu được quản lý xuyên suốt, HTX có thể minh bạch hơn với doanh nghiệp và người tiêu dùng, đồng thời nâng khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng. Đây cũng là nền tảng để tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường thay vì sản xuất rồi mới tìm đầu ra.

Trong điều kiện quỹ đất sản xuất chịu nhiều sức ép, nông nghiệp TP. Hồ Chí Minh cần chú trọng giá trị trên một đơn vị diện tích. Một sản phẩm được phân loại, sơ chế, bảo quản, chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu sẽ có cấu trúc giá trị khác so với sản phẩm chỉ bán ở dạng nguyên liệu.

Đây là khoảng trống để HTX và doanh nghiệp phối hợp. HTX tổ chức vùng nguyên liệu; doanh nghiệp đầu tư chế biến và thị trường; đơn vị logistics bảo đảm vận chuyển, bảo quản; hệ thống phân phối đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Khi đó, giá trị được tạo ra xuyên suốt chuỗi.

Đến năm 2030, hiệu quả chính sách phát triển kinh tế tập thể có thể được nhìn qua những kết quả cụ thể: số HTX hoạt động thực chất, năng lực tự chủ tài chính, số vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản, số hợp đồng liên kết duy trì ổn định, mức tăng giá trị nông sản và thu nhập của thành viên. Cần hình thành những HTX đủ sức làm đầu mối của chuỗi giá trị. Đây là những mô hình có khả năng lan tỏa, thay vì mỗi HTX chỉ giải quyết bài toán của riêng mình.

Đặc biệt, cần gỡ đúng điểm nghẽn để tạo lực đẩy. Trong đó, HTX vốn nhỏ là một thực tế cần được giải quyết, nhưng vốn chỉ là một phần của bài toán. Điều TP. Hồ Chí Minh cần hướng tới là hệ sinh thái trong đó Nhà nước tạo cơ chế và nguồn lực phù hợp; HTX tổ chức sản xuất; doanh nghiệp kết nối thị trường; nông dân là chủ thể của vùng nguyên liệu và cùng hưởng lợi từ chuỗi giá trị.
Khi các mắt xích được kết nối, một khoản hỗ trợ không chỉ tạo ra một nhà kho, một chiếc máy hay một dây chuyền sản xuất. Quan trọng hơn, nó có thể tạo ra năng lực sản xuất mới, thị trường mới và giá trị mới cho kinh tế tập thể.