Biến giá trị bản địa thành sản phẩm du lịch

Lào Cai là tỉnh miền núi biên giới có nguồn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa phong phú, nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống và lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc. Mỗi cộng đồng sở hữu hệ thống tri thức bản địa riêng, từ phương thức canh tác, nghề truyền thống, phong tục tập quán đến nghệ thuật dân gian và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc.

Đây không chỉ là những giá trị cần được gìn giữ mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và các sản phẩm OCOP mang đậm bản sắc địa phương. Nhận thức rõ lợi thế đó, những năm qua tỉnh Lào Cai đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách nhằm kết nối phát triển sản phẩm OCOP với du lịch, văn hóa và sinh kế nông thôn.

Bà Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho biết, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) tại Lào Cai đang từng bước chuyển từ việc phát triển những sản phẩm đơn thuần sang hình thành hệ sinh thái kinh tế nông thôn gắn với văn hóa, du lịch và sinh kế bền vững.

Đến nay, Lào Cai có 561 sản phẩm OCOP đạt từ 3 - 5 sao, trong đó có 499 sản phẩm 3 sao, 60 sản phẩm 4 sao và 2 sản phẩm 5 sao. Các sản phẩm rất đa dạng, từ thực phẩm, đồ uống, dược liệu, thủ công mỹ nghệ đến dịch vụ du lịch nông thôn...

Những con số trên cho thấy, những sản phẩm OCOP đang trở thành một trong những động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn, đồng thời tạo nền tảng để địa phương hình thành những sản phẩm du lịch trải nghiệm dựa trên chính những giá trị văn hóa và tri thức đã được cộng đồng gìn giữ từ lâu đời.

Trong cách tiếp cận này, du khách không chỉ mua một sản phẩm mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa, tìm hiểu câu chuyện phía sau sản phẩm và trực tiếp tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm. Chính sự kết nối giữa sản phẩm, con người, văn hóa và trải nghiệm đang làm gia tăng giá trị cho những sản phẩm vốn đã quen thuộc trong đời sống cộng đồng.

Theo Vũ Thị Mai Oanh, một trong những hướng đi nổi bật của Lào Cai thời gian qua là xây dựng các mô hình trải nghiệm gắn với cây chè, đặc biệt là chè Shan tuyết ở các vùng Suối Giàng, Phình Hồ, Y Tý... Các vùng núi cao như Bát Xát, Bắc Hà, Bản Liền, A Mú Sung, Si Ma Cai, Mường Khương… có điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển chè. Nhiều vùng chè Shan tuyết đã tồn tại hàng trăm năm, trở thành một phần của không gian sinh tồn và văn hóa của cộng đồng dân tộc nơi đây.

Giá trị của những vùng chè này không chỉ nằm ở những búp chè chất lượng cao mà còn ở hệ thống tri thức truyền thống được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó là kinh nghiệm chăm sóc cây, thời điểm thu hái, cách chế biến thủ công và nghệ thuật thưởng trà của đồng bào.

Khi đến với các vùng chè, du khách có thể trực tiếp tham gia vào quá trình thu hái, chế biến thủ công, thưởng thức và nghe những câu chuyện về lịch sử cây chè cũng như đời sống văn hóa của cộng đồng.

Tại Suối Giàng, vùng chè Shan tuyết cổ nổi tiếng, hiện có trên 500 ha chè được thu hái ổn định, trong đó hơn 300 ha là những cây chè trên 100 năm tuổi. Vùng chè này cho sản lượng khoảng 620 tấn búp chè tươi mỗi năm. Sản phẩm chè Shan tuyết Suối Giàng đã được công nhận OCOP 4 sao và được xuất khẩu sang nhiều quốc gia.

Tuy nhiên, giá trị của Suối Giàng không dừng lại ở việc sản xuất và tiêu thụ chè. Từ vùng nguyên liệu, địa phương từng bước xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm để du khách được hái chè, sao chè thủ công, thưởng trà, tìm hiểu lịch sử cây chè Shan tuyết và văn hóa của đồng bào Mông…Những trải nghiệm này được kết nối với ẩm thực, homestay và các hoạt động văn nghệ dân gian.

Như vậy, một cây chè không còn đơn thuần là cây trồng nông nghiệp. Đằng sau mỗi búp chè là câu chuyện về vùng đất, con người, phương thức canh tác và văn hóa cộng đồng.

Đây cũng chính là điểm khác biệt của du lịch trải nghiệm dựa trên tri thức bản địa. Du khách không chỉ nhìn thấy sản phẩm hoàn chỉnh mà được tiếp cận với cả quá trình tạo ra sản phẩm. Qua đó, giá trị của chè được nâng lên, người dân có thêm nguồn thu, đồng thời vùng chè cổ và cảnh quan sinh thái được quan tâm bảo vệ.

Ở Lào Cai, nếu cây chè phản ánh một phần tri thức canh tác và văn hóa thưởng trà của cộng đồng thì tắm thuốc lại là một minh chứng rõ nét cho kho tàng tri thức dân gian về chăm sóc sức khỏe của người Dao đỏ.

Tại Tả Phìn, Tả Van, Sa Pa… dịch vụ tắm thuốc của người Dao đỏ đã trở thành một sản phẩm du lịch đặc trưng của Lào Cai. Tri thức về tắm thuốc được lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn với kinh nghiệm nhận biết, thu hái, phối trộn và sử dụng nhiều loại cây thuốc. Đằng sau một bồn tắm thuốc phục vụ du khách là cả một hệ thống kiến thức dân gian được cộng đồng tích lũy trong thời gian dài.

Việc đưa tri thức ấy vào hoạt động du lịch không chỉ tạo ra một dịch vụ mới mà còn góp phần tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ nguồn tri thức truyền thống.

Theo bà Vũ Thị Mai Oanh, việc phát triển dịch vụ tắm thuốc gắn với du lịch nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe tại Lào Cai đã tạo ra nhiều giá trị: bảo tồn tri thức y học cổ truyền của người Dao; tạo sinh kế thông qua phát triển vùng nguyên liệu cây thuốc; khuyến khích bảo vệ rừng và đa dạng sinh học; nâng cao giá trị sản phẩm dược liệu OCOP và góp phần xây dựng thương hiệu du lịch chăm sóc sức khỏe mang bản sắc địa phương.

Riêng xã Tả Phìn hiện có 3 hợp tác xã, 1 công ty và hơn 10 cơ sở tắm thuốc. Mạng lưới này từng bước hình thành hệ thống dịch vụ tương đối đa dạng, có khả năng đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của khách du lịch, đồng thời tạo điều kiện để bài thuốc truyền thống của người Dao đỏ tiếp tục được phát huy gắn với du lịch cộng đồng.

Tại Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ do chị Tẩn Tả Mẩy làm Giám đốc, tính đến tháng 8/2026 đã đón khoảng 4.800 lượt khách đến tắm, chủ yếu là khách nội địa. Con số này cho thấy sức hấp dẫn của một sản phẩm được hình thành từ chính tri thức và văn hóa của cộng đồng.

Điều quan trọng hơn, tắm thuốc với người Dao đỏ không đơn thuần là một dịch vụ phục vụ du khách. Đó còn là một nét văn hóa gắn với kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, với đời sống cộng đồng và vai trò truyền nối tri thức của các thế hệ, trong đó có vai trò của phụ nữ Dao đỏ. Khi những giá trị ấy được đưa vào sản phẩm du lịch một cách phù hợp, du khách có cơ hội hiểu hơn về văn hóa bản địa, còn cộng đồng có thêm động lực kinh tế để tiếp tục bảo vệ và truyền lại tri thức của mình.

Một trong những kinh nghiệm đáng chú ý từ Lào Cai là khi tri thức bản địa được chuyển hóa thành sản phẩm du lịch trải nghiệm, giá trị kinh tế có thể cao hơn nhiều so với việc chỉ bán nguyên liệu hoặc sản phẩm thô.

Điều đó cho thấy, bảo tồn văn hóa trong bối cảnh hiện nay không nhất thiết phải tách khỏi phát triển kinh tế. Ngược lại, nếu biết khai thác hợp lý, chính kinh tế du lịch có thể tạo nguồn lực để bảo tồn. Một sản phẩm trà sẽ có giá trị hơn khi du khách được bước vào không gian vùng chè, tự tay hái chè, tìm hiểu cách sao chè, thưởng thức và nghe câu chuyện về những cây chè cổ. Một sản phẩm dược liệu cũng trở nên hấp dẫn hơn khi du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được tìm hiểu về vùng nguyên liệu, câu chuyện văn hóa và trải nghiệm dịch vụ gắn với tri thức của cộng đồng.

Từ thực tiễn đó, bà Vũ Thị Mai Oanh cho biết, Lào Cai xác định một trong những bài học quan trọng là bảo tồn văn hóa phải gắn với tạo sinh kế cho cộng đồng. Khi người dân có thu nhập từ việc gìn giữ nghề truyền thống, tri thức bản địa và văn hóa dân gian, việc bảo tồn sẽ có nền tảng bền vững hơn. Đồng thời, phát triển sản phẩm OCOP cần gắn với xây dựng trải nghiệm du lịch. Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở bản thân sản phẩm mà còn ở không gian văn hóa, câu chuyện, con người và phương thức tạo ra sản phẩm.

Đây cũng là cách để tránh tình trạng các sản phẩm bản địa bị thương mại hóa đơn thuần, tách rời khỏi cộng đồng và không còn phản ánh đúng giá trị văn hóa vốn có.

Theo bà Vũ Thị Mai Oanh, một điểm cốt lõi trong định hướng phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa của Lào Cai là xác định cộng đồng địa phương phải trở thành chủ thể. Người dân không chỉ là người cung cấp dịch vụ mà còn là người truyền tải văn hóa, tri thức và bản sắc. Chính họ là những người hiểu rõ nhất nguồn gốc của sản phẩm, câu chuyện của vùng đất và những tập quán được truyền lại qua các thế hệ.

Khi cộng đồng trực tiếp tham gia, lợi ích từ du lịch có điều kiện được phân bổ trở lại cho người dân. Từ đó hình thành vòng tròn tích cực: văn hóa tạo ra sản phẩm; sản phẩm tạo ra thu nhập; thu nhập tạo động lực bảo tồn; bảo tồn lại làm phong phú thêm sản phẩm du lịch. Đây là nền tảng quan trọng để du lịch cộng đồng phát triển theo hướng lâu dài, thay vì chỉ khai thác tài nguyên văn hóa trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, cùng với việc phát triển sản phẩm, Lào Cai cũng đặt ra yêu cầu kết hợp bảo tồn truyền thống với đổi mới phương thức quản trị, xây dựng thương hiệu, chuyển đổi số, thương mại điện tử và truyền thông. Đây là những yếu tố cần thiết để nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm OCOP và mở rộng thị trường. Những mô hình trải nghiệm trà, dược liệu và tắm thuốc đang mở ra hướng phát triển phù hợp với mục tiêu của Lào Cai trong việc xây dựng địa phương trở thành trung tâm du lịch nghỉ dưỡng núi và chăm sóc sức khỏe của cả nước.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, bà Vũ Thị Mai Oanh cho biết, Lào Cai định hướng tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với OCOP, đặc biệt là những mô hình dựa trên tri thức bản địa.

Một yêu cầu được đặt ra là xây dựng các tiêu chí đánh giá sản phẩm du lịch OCOP theo hướng coi trọng yếu tố văn hóa, mức độ tham gia của cộng đồng và giá trị bảo tồn tri thức truyền thống. Đồng thời, gắn việc phát triển các đặc sản địa phương đến câu chuyện sản phẩm và quản lý nguồn gốc xuất xứ hàng hóa.

Cùng với đó là hỗ trợ xây dựng các mô hình điểm về du lịch trải nghiệm trà, dược liệu, nghề thủ công truyền thống và ẩm thực bản địa. Đồng thời đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực cho cộng đồng về kỹ năng làm du lịch, kể chuyện văn hóa, xây dựng sản phẩm trải nghiệm và ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.

Ngoài ra, Lào Cai cũng hướng tới tăng cường liên kết giữa các địa phương để hình thành các tuyến du lịch OCOP vùng trung du và miền núi phía Bắc. Qua đó, những sản phẩm đặc trưng của từng địa phương có thêm cơ hội quảng bá, kết nối thị trường và phát huy giá trị văn hóa trong một không gian du lịch rộng lớn hơn.

Đặc biệt, với định hướng xây dựng thành trung tâm nghỉ dưỡng núi gắn với chăm sóc sức khỏe, Lào Cai đang thúc đẩy các hoạt động, sự kiện và thí điểm những sản phẩm du lịch chăm sóc sức khỏe từ dược liệu, khoáng nóng, qua đó tiếp tục phát huy giá trị văn hóa dân gian và tri thức bản địa trong phát triển du lịch.

Văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững

Thực tiễn từ Lào Cai cho thấy, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ. Khi được đặt trong một mô hình phát triển phù hợp, văn hóa có thể trở thành nguồn lực cho kinh tế hiện đại.

Một cây chè cổ được bảo tồn tốt không chỉ cho sản phẩm chè mà còn tạo nên một không gian trải nghiệm. Một bài thuốc truyền thống không chỉ được gìn giữ trong cộng đồng mà có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch chăm sóc sức khỏe. Những nghề thủ công, món ăn, tập quán và câu chuyện dân gian cũng có thể trở thành những “điểm chạm” giúp du khách hiểu sâu hơn về vùng đất. Quan trọng nhất là quá trình chuyển hóa đó phải bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng và tôn trọng giá trị nguyên bản của văn hóa.

Bà Vũ Thị Mai Oanh cho rằng, với Lào Cai, hướng đi trong thời gian tới là tiếp tục phát huy lợi thế về tài nguyên văn hóa, thiên nhiên và tri thức bản địa. Lấy cộng đồng làm trung tâm, lấy văn hóa làm nền tảng và lấy sản phẩm OCOP làm hạt nhân để phát triển du lịch nông thôn theo hướng xanh, bền vững và giàu bản sắc.

Từ những đồi chè Shan tuyết cổ đến những bồn tắm thuốc của người Dao đỏ, câu chuyện du lịch Lào Cai đang cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý, đó là: bảo tồn không phải là đóng khung văn hóa trong quá khứ, mà là tạo điều kiện để văn hóa tiếp tục sống, tiếp tục tạo ra giá trị và được truyền lại trong đời sống đương đại.

Khi người dân có thể sống được từ chính những giá trị văn hóa của mình, khi du khách tìm đến không chỉ để ngắm cảnh mà còn để trải nghiệm, lắng nghe và hiểu về cộng đồng, thì du lịch trở thành một “cầu nối” giữa bảo tồn và phát triển. Đó cũng là nền tảng để Lào Cai tiếp tục xây dựng những sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng, đồng thời lan tỏa những giá trị văn hóa bản địa tới du khách trong nước và quốc tế.